tło

Schrony O. War. "Śląsk" w inwentaryzacji LWP

Z przymrużeniem oka


Rys. 01. Schron Kochłowice 74 (numer powojenny: IV/5850). Po lewej rysunek współczesny, po prawej wykonany podczas inwentaryzacji LWP, w identycznej skali. Należy zwrócić uwagę na znaczne rozbieżności, jak np. brakujące pomieszczenia, czy nieistniejące przejścia.


Fot. 01. Ściana boczna schronu Kochłowice 74. Od lewej: strzelnica armaty ppanc, strzelnica ckm oraz ledwo widoczna krawędź drugiej strzelnicy ckm. Fot. A.G.

Po II Wojnie Światowej Ludowe Wojsko Polskie przystąpiło do zinwentaryzowania obiektów fortyfikacyjnych znajdujących się w nowych granicach Polski. Oceniano ich stan i zdatność do wykorzystania. Niniejsze opracowanie skupia się na kilku wybranych obiektach tzw. Obszaru Warownego „Śląsk” dla zilustrowania całości inwentaryzacji tego odcinka fortyfikacji.

Na dzień dzisiejszy wiadomo, że przeprowadzono inwentaryzacje w 1946, 1949, 1954, 1964 i 1973 roku. Na każdym zinwentaryzowanym obiekcie nanoszono farbą (najczęściej czarną) nowo nadany numer. Oprócz prac ewidencyjnych przeprowadzano konserwację, najczęściej ograniczającą się do zabezpieczenia elementów stalowych towotem, choć w niektórych schronach „wzmacniano” drzwi kratowe płytą/blachą, a także zamurowywano strzelnice. Wokół części schronów (zakres prac nieustalony) ustawiono płoty kolczaste z potykaczami. Również nieznana część obiektów (choć potwierdzono kilka przypadków) otrzymała nowe malowanie maskujące, znacznie różniące się od oryginalnego, przedwojennego.


Fot. 02. Schron Bobrowniki 7 (numer powojenny: IV/4003) dziś, nawet jesienią, ginie w gęstych zaroślach. Fot. Łukasz Drzensla.


Rys. 02. Plan schronu Bobrowniki 7 (numer powojenny: IV/4003) z inwentaryzacji LWP nałożony na współczesny. Fot. Łukasz Drzensla.

W ramach wprowadzenia obiektu do ewidencji sporządzano jego metrykę, na którą składał się numer, krótki opis, położenie, ocena stanu i przydatności, a także załącznik. Załącznik zawierał plan, przekrój (przekroje) oraz wskazanie kierunku północnego. W niniejszym artykule przyjrzymy się planom, ponieważ dostarczają one najwięcej informacji.


Rys. 03. Schron Bobrowniki 7 (numer powojenny: IV/4003). Fot. Łukasz Drzensla.

Plany prezentują różny stopień staranności ich sporządzenia. Przykładowo, rysunki z rejonu Kochłowic, czy Szybu Artura ledwo przypominają obiekty, które przedstawiają. Dla odmiany, stosunkowo dobrze wykonane są Bobrowniki, które, choć koślawe i niezgrabne, zachowują ogólny porządek. Wszystkie pomieszczenia są na swoich miejscach, choć zachwiane są proporcje, kąty i kształt bryły. Mogą dostarczyć ciekawych informacji, jak na przykład wysokość krenelażu w koszarach. Z kolei w okolicy Brzezin i Kamienia jakość rysunków znów jest znacznie gorsza, kształty brył obiektów są zachwiane, ściany mają kuriozalne grubości, a schron pozorny uzbrojony przyjmuje absurdalne wymiary i kształt.

Fot. 03. (po lewej) Pozostałości numeru inwentaryzacyjnego na elewacji ściany tylnej schronu Bobrowniki 7. Fot. Łukasz Drzensla.
Fot. 04. (po prawej) Dobrze zachowany numer nad wejściem głównym do schronu w rejonie Panewnik. Drzwi zostały wykonane po wojnie. Fot. Andrzej Krupnik.

Natomiast rysunki schronów z rejonu Mikołowa są wykonane zaskakująco dobrze, jak na LWP. Co prawda elementy jak strzelnice, czy wyjścia awaryjne, a nawet przejścia, są uproszczone, to bryła zwykle jest zachowana. Na niektórych planach naniesiono nawet prawidłowo kąty. Oczywiście nie ustrzeżono się błędów i zdarzają się brakujące elementy, czy pomieszczenia o zupełnie błędnych kątach. Jednak w ogólnym rozrachunku rysunki poprawnie przedstawiają bryłę obiektu i miejscami są jedynie koślawe.


Rys. 04. Plan schronu Śmiłowice 5 (numer powojenny: IV/5351).


Fot. 05. Schron Śmiłowice 5 (numer powojenny: IV/5351). Fot. Łukasz Drzensla.

Inwentaryzacja LWP może dostarczyć istotnych informacji, na przykład, w kwestii obiektów dziś niedostępnych bądź wyburzonych. Takie źródło trzeba jednak bardzo krytycznie przeanalizować i ocenić. Przykładowo, powyższe rozważania wskazują, że rysunki z odcinka mikołowskiego są zdecydowanie lepiej zrobione, a przy tym bardziej wiarygodne, niż np. te z Brzezin czy Kamienia.

Bibliografia

  • Sadowski Jerzy. (2017). Obszar Warowny "Śląsk" cz. 2. Fortyfikacje. W: Wielki Leksykon Uzbrojenia. Wrzesień 1939: Tom 107. Warszawa: Edipresse Polska S.A.
  • Drzensla Łukasz. Koszary forteczne w Bobrownikach https://fortecznik.pl/artykuly/2019/bobrowniki_koszary_opracowanie/ Dostęp: 23.03.2021
  • Oberkommando des Heeres Generalstab des Heeres, General der Pioniere und Festungen bei Oberkommando des Heeres, Abteilung Auswertung fremder Landesbefestigungen. Denkschrift über die polnische Landesbefestigung
  • Sztab Generalny Oddział III. Obiekty forteczne i umocnienia 21.12.1949 – 21.12.1949 CAW, sygn. IV.501/A 736
  • Sztab Generalny Oddział III. Wykaz fortyfikacji i umocnień na terenie OW-IV oraz szkice i schematy CAW, sygn. IV.501/A 736