tło

Postęp prac badawczych nad wnęką w ścianie tylnej schronów z 1936 r.

Łukasz Drzensla

Fot. 01. Schron Łagiewniki 10 widoczny od zapola. Wnęka jest pusta i w znacznej mierze przysłonięta pancerzem czerpni powietrza oraz drewnianą ramką. Elewację pokrywa oryginalne farbomaskowanie. Na przedpolu widoczna jest zapora przeciwpancerna.

Jedną z największych zagadek polskich schronów bojowych z 1936 r. jest wnęka w ścianie tylnej. Występuje ona w większości schronów tzw. Obszaru Warownego „Śląsk” budowanych w ramach p.o. „Łagiewniki”, rozbudowy p.o. „Dąbrówka” oraz rozbudowy południowego skrzydła p.o. „Bobrowniki” (Kamień). Na potrzebę opracowania przyjęto podział O.War. "Śląsk" według dokumentów: Zestawienie stanu pokojowego... Pierwotne przeznaczenie wnęki nie jest znane, a w celu jego wyjaśnienia powstało wiele teorii. Niestety, wiele z nich nie ma podstaw merytorycznych. Również autorowi niniejszego opracowania nie udało się wyjaśnić pierwotnego przeznaczenia tej tajemniczej konstrukcji. Zebrano natomiast szereg danych, które mogą nakierować badania.

Potwierdzono występowanie wnęki w schronach nr 1, 4, 5, 6, 9, 10, 12, 46, 48, 49, 50. Prawdopodobnie posiada ją również schron nr 3, natomiast w przypadku obiektów nr 7, 8 oraz 51 brakuje danych, choć są wskazówki, że nr 51 jej nie posiadał. Wobec powyższych wątpliwości do analizy włączono jedynie obiekty, w których potwierdzono występowanie niszy.

Fot. 02. (po lewej) Wnęka w schronie Łagiewniki 1. Po lewej wydech silnika wysokoprężnego, po prawej wyrzut gazów prochowych. Stan w 2018r. Fot. Łukasz Drzensla.
Fot. 03. (po prawej) Rury wychodzące po bokach wnęki w schronie Dąbrówka 46, widok z wnętrza obiektu. Prawa prawdopodobnie służyła jako wyrzut gazów prochowych, przeznaczenie lewej pozostaje nieznane. Fot. Łukasz Drzensla.

Omawiana wnęka była w absolutnej większości przypadków umieszczana w ścianie tylnej schronu. Ma kształt prostopadłościanu pozbawionego jednej ściany, a jej wymiary to 50 x 50 x 25 cm. Nie posiada żadnych mocowań, wyprowadzonych rur, czy też wystającego zbrojenia. Jedyne instalacje towarzyszące niszy to pokonujące grubość ściany rury wyprowadzane po obu jej stronach. Zazwyczaj ich średnica wynosi 10 cm, jednak nie jest to regułą. W schronie nr 1 jedna z nich ma średnicę 4 cm. Pełniła rolę wydechu silnika spalinowego. Druga rura towarzysząca niszy w tym schronie służyła jako wyrzut gazów prochowych.

Powyższy fakt sugeruje, że nisza mogła mieć związek z silnikiem spalinowym. Przykładowo w schronie nr 6, który również silnik posiadał, jedna z rur towarzyszących wnęce pełniła rolę wydechu. Jednak schron nr 46 posiada wydech poprowadzony zupełnie po przeciwnej stronie obiektu, niż wnękę. Co więcej, powiązanie niszy z silnikiem zupełnie traci sens, gdy przeanalizujemy, które obiekty nie posiadały go na wyposażeniu. Pewnym jest, że można zaliczyć do nich schrony nr 4, 5, 9, 12, 49, 50, a także prawdopodobnie nr 10. Co więcej, schron nr 11, który posiadał silnik, nie ma wnęki. Wobec tego teoria o wydechu, bądź tłumiku okazuje się nie mieć podstaw merytorycznych i należy odrzucić je jako nieprawdziwe.


Fot. 04. Ściana tylna schronu Bobrowniki 48. U dołu widoczna wnęka, obok której widać ślad mogący być pozostałością farbomaskowania. Fot. Jarosław Ptaszkowski.

Schrony z silnikami posiadały również prądnice, zapewniające energię elektryczną do napędu wentylatora i zasilania oświetlenia. Pozostałe musiały polegać na wentylatorze o ręcznym napędzie oraz oświetleniu przy pomocy lamp karbidowych bądź też naftowych. Jednak znaczna część z nich posiada wnękę, co przeczy powiązaniu jej z energią elektryczną i jej wykorzystaniem np. w formie umieszczanego w niszy reflektora. Teorii z reflektorem przeczy także, przykładowo, dokumentalna fotografia schronu nr 10 (fot. 01.), na której wnęka jest silnie przesłonięta przez drewnianą ramkę i pancerz czerpni powietrza. Dodatkowo, nasypy ziemne utrudniały by, lub wręcz uniemożliwiały jego pracę. Jest to jeszcze bardziej widoczne w schronie Łagiewniki 4, który wnękę miał… poniżej poziomu gruntu.


Rys. 01. Plan schronu Bobrowniki 50 z niemieckiej pracy szpiegowskiej będący de facto przerysem z projektu. Zaznaczono wnękę, jednak nie naniesiono żadnego objaśnienia. Rys. za. Gegenwärtiger Stand des Ausbaus der polnischen Landesbefestigung Mai 1938

Kolejnym aspektem, wartym przeanalizowania, jest usuwanie gazów prochowych. Ustalono, że druga rura obok niszy w schronie Łagiewniki 1 (jest to jedyny schron, w którym z całą pewnością potwierdzono funkcje obu rur) pełniła tę funkcję. Potwierdzono to także w przypadku jednej rury w schronie Łagiewniki 5, Dąbrówka 46 i Bobrowniki 49. Jednakże i to nie jest regułą, ponieważ, przykładowo, obiekt Łagiewniki 6 miał poprowadzony wyrzut gazów poprzez rury w izbach bojowych.


Rys. 02. Plan schronu Bobrowniki 49. Wnęka znajduje się po prawej stronie od wyłazu.


Rys. 03. Plan schronu Łagiewniki 1 wraz z próbą rekonstrukcji wentylacji oraz wyrzutu gazów prochowych. Szczegółowe objaśnienie patrz: Maszynownie schronów z 1936 r. Cz. 1. Rysunek ilustruje funkcje rur wychodzących po bokach wnęki.

Powyższe ustalenia wskazują, że rury nie miały jednolitej, z góry narzuconej funkcji. Co więcej, w schronie nr 12 obie zostały zaślepione (aczkolwiek nie wiadomo, w jakim okresie), a w schronie nr 10 jedna była przysłonięta przez pancerz czerpni powietrza (bądź też zainstalowano tylko jedną). Wobec tego należy stwierdzić, że nisza nie była powiązana z funkcją rur. Jedyne, w czym można dopatrywać się jej powiązania z nimi to sam fakt ich występowania. Przykładowo, wnęka mogła stanowić niszę technologiczną do montażu pancerza rur. Jednak jej konstrukcja nie sprzyja silnemu mocowaniu – nie pozostawiono żadnego zbrojenia, śrub, kotew, bądź czegokolwiek, co utrzymałoby zabetonowany pancerz. Niestety i ta teoria jest bardzo mało prawdopodobna.

W fortyfikacji niemieckiej występują nisze o podobnym kształcie, przeznaczone dla przyłącza polowej sieci telefonicznej. Jednakże wnęki w schronach niemieckich posiadają wyprowadzenie dla kabla, natomiast w niszy będącej przedmiotem niniejszego opracowania, nie wyprowadzono żadnego kabla, ani nie pozostawiono rury do jego przeprowadzenia. Niemożliwe zdaje się również wykorzystanie w tym celu rur po jej bokach, ponieważ przynajmniej część z nich pełniła swoje określone funkcje. Teoria wykorzystania wnęki dla telefonu polowego zdaje się zatem nie mieć podstaw merytorycznych.


Fot. 05. Ściana tylna PzW. 778 (FFOWB). Po lewej wjazd do garażu armaty ppanc, w centrum kadru strzelnica broni ręcznej. Po prawej wyjście awaryjne i nisza przyłącza telefonu polowego. Fot. Łukasz Drzensla.

Fot. 06. (po lewej) Nisza przyłącza polowej sieci telefonicznej w wejściu do schronu Regelbau 514. Fot. Łukasz Drzensla.
Fot. 07. (po prawej) Wnęka w schronie Łagiewniki 6. Widoczne podobieństwo do niszy na fot. 06, jednak dopiero szczegółowa analiza pokazuje, że przeniesienie zastosowania przez analogię nie znajduje podstaw merytorycznych. Fot. Łukasz Drzensla.

Nie udało się także znaleźć żadnego powiązania wnęki z rozmiarem, funkcją, czy też pancerzami schronu. Dokumenty o obsadzie osłonowej pozwoliły stwierdzić, że również w przypadku załogi nie występuje prawidłowość. Znajdujące się w pracach szpiegowskich niemieckiego wywiadu niektóre przerysy z polskich projektów mają zaznaczone nisze, jednak nie zostały one opisane (patrz: rys. 01). Wskazuje to jednak na to, że były planowane i nie stanowią samowoli budowlanej (przeczy temu także skala ich występowania).

Znane fotografie dokumentalne wskazują, że we wrześniu 1939 r. wnęki były puste (patrz: fot. 01). Podobne rozwiązanie nie pojawiło się także w żadnym schronie z późniejszego okresu budowy. Oba te fakty sugerują, że jakiekolwiek było pierwotne przeznaczenie omawianej niszy, była to ślepa uliczka rozwojowa. Można zastanawiać się, czy było to rozwiązanie niewydajne, niepotrzebne, zbyt drogie, czy po prostu źle przemyślane. Wskazuje to jednak, że racjonalne próby wytłumaczenia, do czego wnęka miała służyć, mogą nie dać rezultatu.

Bibliografia

  • Sadowski Jerzy. (2017). Obszar Warowny "Śląsk" cz. 2. Fortyfikacje. W: Wielki Leksykon Uzbrojenia. Wrzesień 1939: Tom 107. Warszawa: Edipresse Polska S.A.
  • Drzensla Łukasz. Postępy prac badawczych nad schronem nr 7. https://fortecznik.pl/artykuly/2020/postep_prac_schron_7/ Dostęp: 03.01.2021
  • Drzensla Łukasz. Maszynownie schronów z 1936 roku. Cz. 1. Schrony dla armat polowych i przeciwpancernych Obszaru Warownego "Śląsk" https://fortecznik.pl/artykuly/2021/maszynownie_1936_1/
  • Oberkommando des Heeres Generalstab des Heeres, General der Pioniere und Festungen bei Oberkommando des Heeres, Abteilung Auswertung fremder Landesbefestigungen. Denkschrift über die polnische Landesbefestigung
  • Zestawienie stanu pokojowego załogi p.o. "Dąbrówka" koniecznego dla celów osłony; Zestawienie stanu pokojowego załogi p.o. "Bobrowniki" koniecznego dla celów osłony; Zestawienie stanu pokojowego załogi p.o. "Łagiewniki" koniecznego dla celów osłony; CAW, sygn. nieustalona.
  • Marciniak Rafał. Zewnętrzna wnęka http://tajemnicze-fortyfikacje.prv.pl/wneka.html Dostęp: 03.01.2021
  • Drzensla Łukasz. (2021). Silniki Diesla w schronach Obszaru Warownego "Śląsk" z 1936 roku w: Odkrywca 2 (265) 2021.
  • Oberkommando des Heeres. Generalstab des Heeres (1938). Gegenwärtiger Stand des Ausbaus der polnischen Landesbefestigung Mai 1938
  • Sztab Generalny Oddział III. Obiekty forteczne i umocnienia 21.12.1949 – 21.12.1949. Załącznik do metryki Nr. IV/4121A. CAW, sygn. IV.501/A736
  • Aufmann Franz. Nisza przyłącza kabla polowej sieci telefonicznej. http://hauba.pl/nisza-przylacza-kabla-polowej-sieci-telefonicznej/ Dostęp: 03.01.2021