tło

Próba rekonstrukcji schronu bojowego Nowogród 11

Łukasz Drzensla

Fot. 01 Fotografia dokumentalna przedstawiająca schron od strony zachodniej. Fot. za. Oberkommando des Heeres Generalstab des Heeres General der Pioniere und Festungen bei Oberkommando des Heeres Abteilung Auswertung fremder Landesbefestigungen. Denkschrift über die polnische Landesbefestigung (s. 112)



Fot. 02 Fotografia dokumentalna przedstawiająca schron od strony północno-zachodniej. Fot. za. Denkschrift über die polnische Landesbefestigung (s. 111)


Badaczom zajmującym się polskimi fortyfikacjami okresu międzywojennego nieobce są schrony Odcinka "Nowogród". Jednak bardzo często pomijany jest schron znajdujący się niegdyś przy drodze z Nowogrodu do Miastkowa. Niesłusznie, ponieważ był to obiekt wyjątkowy na tle innych schronów tego okresu. Na potrzeby niniejszego opracowania, a także w z powodu chaosu w powszechnie używanych oznaczeniach schronów Odcinka "Nowogród" (niektórzy badacze stosują nazwy zwyczajowe, literację według źródeł niemieckich lub pozbawione sensu i oparcia w historii polskich fortyfikacji numeracje) opracowano numerację odautorską na podstawie zaobserwowanych reguł w fortyfikacjach II Rzeczypospolitej okresu międzywojennego, a także wspomnień mjr Józefa Arabskiego. Zgodnie z opracowaną numeracją schron będący przedmiotem niniejszej rekonstrukcji nosił numer 11.


Mapa 01 Mapa Odcinka "Nowogród", numeracja odautorska. Schrony pozorne uzbrojone oznaczono jaśniejszym kolorem i nie otrzymały one numerów w myśl pominięcia ich znaczenia bojowego przez majora Arabskiego. Mapa: © OpenStreetMap contributors. Dane kartograficzne licencjonowane są na podstawie licencji OdbL. Postanowienia licencyjne: https://www.openstreetmap.org/copyright. Naniesienie lokalizacji schronów na mapę oraz rekonstrukcja ich numeracji: Łukasz Drzensla.



Mapa 02 Mapa i plan głównych ogni fortyfikacji Nowogrodu dołączona do relacji mjr. Józefa Arabskiego. Niestety zawiera sporo błędów - na przykład schrony nie zostały zaznaczone zbyt dokładnie, a istnienie schronu północ od schronu Nowogród 11 (najmocniej wysunięty na południe) jest wątpliwe (bwk). Jednak wciąż dostarcza istotnych informacji, jak lokalizacja i główne ognie schronów wysadzonych. Źródło: Arabski Józef, Umocnienia fortyfikacyjne na rz. Narwii


Schron 11, podobnie jak większość schronów Odcinka Nowogród, został w 1944 roku wysadzony przez wycofujących się Niemców. Do dnia dzisiejszego zachowało się kilka kawałków betonu. Niestety, nie są one czytelne i nie można wyciągnąć z nich żadnych wniosków dotyczących konstrukcji schronu.

Fot. 03, 04 Schron obecnie.

Wobec braku zachowanych czytelnych fragmentów schronu próbę rekonstrukcję oparto na dostępnych fotografiach dokumentalnych oraz rzucie stropu na stronie 111 Denkschrift über die polnische Landesbefestigung, a także na analizie zadania taktycznego schronu.


Rys. 01 Rzut stropu schronu. Rys. za. Denkschrift über die polnische Landesbefestigung (s. 111). Warto zwrócić uwagę, na podpis zdjęcia, w którym zawarto zdanie oznajmiające, że "dobrze uplasowane" (niem. gutsitzender) trafienie mogłoby unieszkodliwić obie kopuły pancerne jednocześnie.



Fot. 05 Fotografia dokumentalna przedstawiająca schron od strony zapola. Dobrze widoczna strzelnica rkm do obrony zapola, a także rury wyrzutni ładunków oświetlających. Autor zdjęcia nieznany. Źródło: Popławski Piotr (2015). Polish Casemates of Strongpoint “Nowogród" (s. 49).



Rys. 02 Plan schronu. Próba rekonstrukcji.


Omawiany schron należał do najmniejszych polskich schronów bojowych (tzw. pył fortyfikacyjny). Ściana czołowa miała jedynie ok. 1 m grubości, co przekładało się na odporność na jednokrotne trafienie pociskiem kalibru 105 mm i wielokrotne trafienie pociskami 75 mm.1 Jego główne uzbrojenie stanowiły dwa ckm-y wz. 30 (wskazują na to źródła fotograficzne) w dwóch kopułach pancernych produkcji Huty Zygmunt2 (fot. 06). Z obu stanowisk w kopułach przez przedpiersia kopuł wyprowadzone były rury zrzutni łusek. Oprócz tego schron posiadał strzelnicę rkm (ze stopniowaniami przeciwrykoszetowymi) do obrony zapola (fot. 07). Prawdopodobnie miał również dwie strzelnice rkm służące do obrony wejść. To przekłada się na 2 lub 3 rkm na uzbrojeniu. W ścianach bocznych schron posiadał również dwie wyrzutnie ładunków oświetlających (fot. 08, 09, 10). Na zachodniej ścianie bocznej umieszczono również czerpnię powietrza (fot. 14).

Fot. 06 (po lewej) Kopuła bojowa produkcji Huty Zygmunt.
Fot. 07 (po prawej) Strzelnica rkm o takim samym profilu jak strzelnica rkm obrony zapola w omawianym schronie, jednak z większą ilością stopni ze względu na większą grubość ściany. Czerwony kolor farby, którą pomalowano elementy stalowe na zdjęciu jest ahistoryczny.


Fot. 08 (po lewej) Wnęka dla wyrzutni ładunków oświetlających.
Fot. 09 (na środku) Pancerne zamknięcie wnęki dla wyrzutni ładunków oświetlających (pozbawione rygla) w schronie 6 sektora "Niezdara" (Obszar Warowny "Śląsk")3.
Fot. 10 (po prawej) Rura wyrzutni ładunków oświetlających oraz strzelnica rkm bez stopniowań przeciwrykoszetowych. Schron 10, Odcinek Nowogród.


Do schronu prowadziły dwa wejścia, oba przez szyby kopuł pancernych, co było bezpieczniejszym rozwiązaniem niż wejście "na wprost". Wejście przez szyb występuje również w schronie "Gliniski 1" Odcinka "Augustów".4 Wejścia zamykane były czechosłowackimi drzwiami kratowymi wz. 37 (cz. Mřížové dveře vz.37)5 (fot. 11). Wskazuje to na zastosowanie takiego samego rozwiązania wentylacji stanowiska ckm w kopule pancernej Huty Zygmunt tj. wentylacji grawitacyjnej jak na przykład w schronie Nowogród 9. Logika podpowiada, że od strony izby szyby kopuł pancernych powinny być zamykane pancernymi drzwiami. Tezę tę popierają analogie do konstrukcji innych schronów bojowych z podobnym rozwiązaniem wejścia, brak jednak twardych dowodów.

Fot. 11 (po lewej) Czechosłowackie drzwi kratowe wz. 37 (cz. Mřížové dveře vz.37) różnią się od wz. 38 zawiasem bocznym. Na zdjęciu polski schron bojowy "Gliniski 1" z zamontowanymi czechosłowackimi drzwiami kratowymi. 1994 rok. Fot. Jerzy Sadowski
Fot. 12 (po prawej) Schron Nowogród 9. Widoczne ślady ostrzału po walkach wrześniowych, a także naprawy wykonane przez Sowietów (na przykład na orylionie (uchu) w lewej części kadru).


Do prowadzenia ostrzału z ckm w kopule Huty Zygmunt potrzeba było dwóch żołnierzy – karabinowego i taśmowego.6 Oprócz tego w schronie musiał znajdować się jeszcze dowódca w stopniu podoficera lub oficera (mało prawdopodobne w przypadku tego konkretnego schronu), a także co najmniej jeden żołnierz do obsługi wentylatorów7. Oznacza to, że w obiekcie przebywało minimum 6 żołnierzy. Jeśli uwzględnić, że oprócz taśmowego i karabinowego do każdego ckm-u w kopule przydzielony był podoficer lub starszy szeregowy (w myśl Instrukcji Fort 1/1938) oraz przewidziano rezerwę w liczbie 3 żołnierzy, to otrzymamy obsadę w liczbie 11 żołnierzy. Należy jednak mieć na uwadze, że raczej było to pomiędzy 6 a 118. Wymiary izby ogólnego przeznaczenia to w przybliżeniu 3,5 m x 1,5 m. Należy również mieć na uwadze, że w tym pomieszczeniu znajdowały się również m.in. wentylatory, broń ręczna i zapas amunicji, a także prawdopodobnie piec. Czy taka przestrzeń była wystarczająca dla obsady? Bynajmniej. Możliwe, że problem rozwiązano projektując schron jako dwukondygnacyjny, tak, jak miało to miejsce w przypadku schronu "Gliniski 1" (a także w przypadku schronu "Młyn" Odcinka "Augustów", jednak ten schron był nieco większy)9. Wtedy dolna kondygnacja pełniłaby rolę pomieszczenia (pomieszczeń) wypoczynkowego, a górna pełniłaby funkcje bojowe (bwk).


Fot. 13 Czechosłowacki lekki schron żelbetowy LO vz. 37. W takich schronach stosowano drzwi kratowe wz. 37 (patrz fot. 11) i wz. 38.



Rys. 03 Plan schronu LO vz. 37 typu A-140 (patrz: fot. 13). Rys. za. Oberkommando des Heeres Generalstab des Heeres General der Pioniere und Festungen bei Oberkommando des Heeres Abteilung Auswertung fremder Landesbefestigungen. Denkschrift über die tschecho-slowakische Landesbefestigung (s. 64)


Ckm-y w kopułach pancernych miały za zadanie prowadzić ogień ryglowy wzdłuż drogi z Nowogrodu do Miastkowa oraz ogień daleki w kierunku północnym na zapole schronu 2 (fot. 15) oraz 3. Natomiast rkm-y w strzelnicach miały za zadanie obronę wejścia oraz zapola schronu w kierunku południowo-zachodnim10.


Fot. 14 Zdekompletowana czerpnia powietrza tego samego typu, co w schronie Nowogród 11. Na zdjęciu czerpnia południowego polowego schronu żelbetowego rejonu "Ossy" sektora "Niezdara".11 Elementy stalowe tego schronu takie jak czerpnia powietrza, ościeżnica czy pancerze zostały niedawno pomalowane na czerwono, co kłóci się z autentycznością.



Fot. 15 Schron Nowogród 2 nazywany zwyczajowo "Most" lub "Izba Pamięci". Historyczne znaczenie obiektu podkreślają ślady po ostrzale z walk wrześniowych widoczne na narożniku w centrum kadru. Niestety, kamienie tworzące płaszcz kamienny zostały usunięte, a nasyp czołowy obniżony i zdeformowany. Absurdalnie ahistoryczny element stanowią schody prowadzące na strop, pod którymi nasyp wykonano poprzez zrzucenie z niego "zielonego dachu". Zmiany te zaburzają obraz autentycznej budowli obronnej Wojska Polskiego, którą promuje się jako restaurowane dziedzictwo kultury oraz historii militarnej.


Schron Nowogród 11 posiadał wiele unikalnych, rzadko spotykanych w polskich schronach fortyfikacji stałej tego okresu rozwiązań. Na szczególną uwagę zasługuje zastosowanie dwóch kopuł Huty Zygmunt, wyjątkowo niska klasa odporności na ostrzał, symetryczna konstrukcja oraz zastosowanie czechosłowackich drzwi kratowych. To niewątpliwie ciekawy przykład polskiej myśli fortyfikacyjnej. Tym bardziej szkoda, że co i raz jest pomijany w opracowaniach traktujących o Odcinku "Nowogród".

Przypisy

  1. CAW, sygn. I.303.12.3, Instrukcja Fort 1/1938. Projekt ogólnej tymczasowej instrukcji projektowania obiektów fort. (s. 4)
  2. Więcej w opracowaniu: Aufmann Franz (2019). Obserwacyjno-bojowa kopuła Huty "Zygmunt" – test stanowiska bojowego (1938)
    http://hauba.pl/kopuly-pancerne/obserwacyjno-bojowa-kopula-huty-zygmunt-test-stanowiska-bojowego-1938/ Dostęp: 15.04.2020
  3. Sadowski Jerzy. (2017). Obszar Warowny "Śląsk" cz. 2. Fortyfikacje. W: Wielki Leksykon Uzbrojenia. Wrzesień 1939: Tom 107. (s. 10). Warszawa: Edipresse Polska S.A.
  4. Sadowski Jerzy, Wesołowski Tomasz (2004). Fortyfikacje stałe Odcinka "Augustów" z 1939 r. w: Infort 1/2004
  5. Lakosil Jan (2004). Mřížové dveře vz.37 https://www.ropiky.net/clanky_item.php?id=1083674230 Dostęp: 15.04.2020
  6. Aufmann Franz (2019). Obserwacyjno-bojowa kopuła Huty "Zygmunt" – test stanowiska bojowego (1938)
    http://hauba.pl/kopuly-pancerne/obserwacyjno-bojowa-kopula-huty-zygmunt-test-stanowiska-bojowego-1938/ Dostęp: 15.04.2020
  7. CAW, sygn. I.303.12.3, Instrukcja Fort 1/1938. Projekt ogólnej tymczasowej instrukcji projektowania obiektów fort. (s. 20-21)
  8. Porównaj: Arabski Józef. Umocnienia fortyfikacyjne na rz. Narwii
  9. Sadowski Jerzy, Wesołowski Tomasz (2004). Fortyfikacje stałe Odcinka "Augustów" z 1939 r. w: Infort 1/2004
  10. Porównaj: Arabski Józef. Umocnienia fortyfikacyjne na rz. Narwii
  11. Sadowski Jerzy. (2017). Obszar Warowny "Śląsk" cz. 2. Fortyfikacje. W: Wielki Leksykon Uzbrojenia. Wrzesień 1939: Tom 107. (s. 10). Warszawa: Edipresse Polska S.A.
Aktualizacje: 28.04.2020 Opis Mapa 02: Było - Niestety, zawiera sporo błędów - na przykład schron na północ od schronu Nowogród 11 (najmocniej wysunięty na południe) major oznaczył jako schron bojowy z kopuła pancerną, lecz w rzeczywistości był to polowy schron żelbetowy (porównaj: Denkschrift über die polnische Landesbefestigung s. 35). Jest - Niestety zawiera sporo błędów - na przykład schrony nie zostały zaznaczone zbyt dokładnie, a istnienie schronu północ od schronu Nowogród 11 (najmocniej wysunięty na południe) jest wątpliwe (bwk).